Địa lý của eo biển Hormuz, nơi các làn hàng hải chỉ rộng hơn 3,2km, mang lại cho Iran quyền lực đặc biệt đối với nền kinh tế toàn cầu.
Lịch sử cho thấy, cuộc đối đầu hiện nay quanh Hormuz chỉ là một phiên bản mới nhất của cuộc tranh giành kéo dài nhiều thế kỷ nhằm kiểm soát một trung tâm thương mại quan trọng.
Từ thời Ba Tư cổ đại, nhiều cường quốc nối tiếp nhau, bao gồm người Hy Lạp, Ottoman và Bồ Đào Nha đã tìm cách kiểm soát eo biển Hormuz.
Đây từng là một trong những khu vực giàu có nhất thế giới, khi gia vị, lụa và châu báu từ Ấn Độ đi qua vùng biển này để tới các trung tâm thương mại như Baghdad, rồi sang châu Âu. Nhà hàng hải Trung Quốc thế kỷ 15 Trịnh Hòa từng ghé qua eo biển Hormuz và Marco Polo cũng đã viết về những thủy thủ mạo hiểm ở đây.
Gần đây hơn, eo biển Hormuz và Vịnh Ba Tư đã trở thành “lằn ranh đỏ” với các tổng thống Mỹ, đôi khi định hình chính sách đối ngoại và mức độ sẵn sàng sử dụng sức mạnh quân sự.
Eo biển Hormuz từng là tâm điểm cạnh tranh của các cường quốc kéo dài hàng thế kỷ. Ảnh: Cơ quan Vũ trụ châu Âu
Các nhà phân tích cho rằng, Iran đang đẩy cao cuộc đối đầu ý chí trong bối cảnh giá năng lượng tăng mạnh, nhằm gây sức ép buộc Mỹ phải hạn chế giao tranh.
Hormuz là tuyến hàng hải duy nhất kết nối một số nơi có trữ lượng năng lượng lớn nhất thế giới, trong khi Iran nằm dọc bờ phía bắc của eo biển.
Ngay sau khi bị tấn công ngày 28.2, Iran bắt đầu sử dụng hỏa lực và máy bay không người lái nhằm vào tàu chở dầu, tàu hàng và các cảng, nhằm ngăn cản tàu thuyền tiến về eo biển.
Đây là một chiến lược cổ xưa. “Rất lâu trước khi có tàu chở dầu, Hormuz đã quan trọng vì cùng một lý do cấu trúc sâu xa như ngày nay: Đó là cánh cổng hàng hải hẹp giữa tài nguyên, của cải và thế giới rộng lớn" - nhà sử học Bianca Nobilo nhận định trong podcast “History Uncensored” (tạm dịch: Những góc khuất lịch sử).
Người Bồ Đào Nha và Ottoman từng cạnh tranh quyền kiểm soát Hormuz. Đến thế kỷ 19, các thương nhân châu Âu gọi khu vực này là “Bờ biển Hải tặc” do những nhóm cướp biển tấn công hàng hóa. Cướp biển có nguồn gốc từ bờ phía nam eo biển, khu vực nay thuộc các Tiểu vương quốc Arab thống nhất (UAE).
Tầm quan trọng chiến lược hiện đại của khu vực bắt nguồn từ thập niên 1930, khi các phát hiện dầu mỏ lớn tại Saudi Arabia và Bahrain làm thay đổi tính toán địa chính trị. Trong nhiều thập kỷ, Mỹ giữ vai trò thứ yếu trong việc đảm bảo an ninh vùng Vịnh: Ban đầu do Anh đảm nhiệm, sau đó là chính quyền Shah thân Washington của Iran.
Cuộc Cách mạng Hồi giáo Iran 1979 đã làm thay đổi cục diện. Vài tháng trước khi Iran bắt các nhà ngoại giao Mỹ làm con tin khiến quan hệ song phương lao dốc, CIA đã cảnh báo một rủi ro khác từ cuộc cách mạng này trong báo cáo “Eo biển Hormuz: Huyết mạch dễ tổn thương”.
Bản báo cáo nay đã được giải mật nêu ra hàng loạt mối đe dọa tiềm tàng đối với các chuyến dầu thô qua eo biển, từ thủy lôi cho đến hoạt động phá hoại bằng những tàu gỗ nhỏ gọi là dhow.
Tổng thống Mỹ Jimmy Carter đã sử dụng Thông điệp Liên bang năm 1980 để đưa ra lập trường chủ động mới của Mỹ đối với khu vực, xoay quanh eo biển Hormuz.
Kể từ đó, mọi tổng thống Mỹ đều đối đầu với Iran về những lo ngại liên quan đến vận tải hàng hải tại vùng Vịnh.
Tổng thống Ronald Reagan đã trải qua tình huống gần giống nhất với nguy cơ phong tỏa Hormuz hiện nay trong “cuộc chiến tàu chở dầu” cuối những năm 1980. Khi đó, Iran và Iraq đều tấn công hạ tầng dầu mỏ và Mỹ hộ tống hải quân để bảo vệ các chuyến hàng./.
Nguồn: Thanh Hà/laodong.vn
